SŁOWO O KURTIUSIE - HISTORIA TRZECH JAŃ


Na wielką historię składają się małe historie, a na tę małą - zupełnie maleńkie, na przyklad miejscowości. Ta historia właśnie jet taka - historia o wielkiej postaci dla trzech Jań: Starej, Leśnej i Kościelnej. Spisał ją jeden z wybitniejszych polskich historyków młodego pokokolenia dr Janusz Marszalec, rodem ze Starogardu, dziś pracownik IPN. .
Na skraju Borów Tucholskich od ich północno-wschodniej strony stanęły trzy Janie: Stara, Kościelna i Leśna. Przez wieki wyciekało z nich wiele nieopowiedzianych historii. Przepadły na zawsze, bo nikt ich w czas nie spisał. Jest więc dzisiaj ostatni moment, aby przybliżyć postać, która od 67 lat istnieje nie tylko na starej fotografii, ale w pamięci kilku osób.


Carl Kurtius urodził się 1860r. Był Niemcem, zamożnym ziemianinem, właścicielem 1250 ha lasu i 1000 ha nie najgorszej ziemi ornej w Starej Jani. Rozległe włości i obszerny dwór odziedziczył po swym ojcu Juliusie. Dziadek Carla, nazywany we wsi, “ekscelencją”, był pruskim generałem i to on najprawdopodobniej zapoczątkował władanie rodziny w tej wsi w 1816r. Tajemnicza jest to postać. Możemy się jedynie domyśleć, że uczestniczył w wojnach napoleońskich i kto wie, czy wówczas nie zdobył majątku, za który nabył Starą Janię.

Rodzina Kurtiusów była rodziną znaczącą, choć nie należała do wąskiego kręgu ludzi szlachetnie urodzonych, Carl, jak wspomina jeden z najstarszych mieszkańców Kościelnej Jani Antoni Krużycki, powtarzał, że szlachectwo mógłby kupić, ale nie chciał. Czyżby nie było w tym człowieku próżności i ambicji wejścia do grona szlachetnych? A może bał się losu nuworysza? W każdym bądź razie pozostał przy tytule Gutsbesitzer – właściciel ziemski, lekceważąc snobizm tytułu Ritergutsbesitzer (właściciel dworów rycerskich).

W 1916 roku Kurtiusowie obchodzili z pompą stulecie posiadania majątku w Starej Jani. Zjazd z okazji okrągłej rocznicy był huczny, przybyło wielu ziemian i notabli, stawił się między innymi starosta kwidzyński (Stara Jania należała wówczas do starostwa kwidzyńskiego, z niemiecka zwanego Marienwerder). Czy przybyli również polscy ziemianie? Raczej jest to wątpliwe, aby patriotycznie nastawieni Polacy świętowali rocznicę niemieckiego panowania w kociewskiej wsi. Zresztą wówczas było ich niewielu – statusem majątkowym mogli mu dorównać Rudowscy z Klonówki i chyba też Czarnowscy z Rombargu. Kurtiusa bili na głowę, jeśli chodzi o krew. Byli przecież starą herbową szlachtą, która z góry spoglądała na Niemca bez rodowego klejnotu.

Carl Kurtius z pewnością jednak zasługiwał na szacunek. Gospodarz z niego był dobry. To on przebudował stary dwór i nadał mu kształt wygodnej rezydencji. Pomieszczenia były obszerne, przewidziane dla wielu gości (choć, nie widzieć czemu, nie przyjeżdżało ich zbyt wielu). Również otoczenie dworu, a raczej pałacu, potwierdzało dobry gust właściciela. Do dziś wygląd miejsca przechowują fotografie Antoniego Krużyckiego. Jakaś  pasja budowniczego tkwiła w Kurtiusie. Antoni Krużycki wspomina, ze nie było roku, aby czegoś nie budował. Był bardzo ruchliwy. Teren objeżdżał na dwukołówce. Był wszędzie: na polach i w lesie. Ogromne obory, chlewnie, stajnie, oryginalny kurnik, za nimi czworaki i inne budynki gospodarcze stoją w Jani do dziś. Nikt jednak nie trzyma w nich koni (a było ich za starych dobrych czasów 14 cugów – cztery konie na jeden cug. Oprócz tego 10 cugów wołów. Nowoczesność szybko dotarła do majątku, gdyż jeszcze przed 1921 rokiem, a więc przed śmiercią ostatniego Kurtiusa. Miejscowych zdziwiła ogromna parowa maszyna, sprowadzona specjalnie z Tczewa, zwana z niemiecka dampfmaszyną.

Ciekawe, że właściciel majątku w Starej Jani, ewangelik i Niemiec, łożył znaczne sumy na budowę kościoła w Smętowie i patronował kościołowi w swojej rodzinnej wsi. To ostatnie zadanie należało do jego obowiązków (pokrywał prawie w 80% wydatki kościoła, przysługiwał mu też sięgający dawnych wieków przywilej zatwierdzania proboszczów przez biskupa).

Jakim człowiekiem był Carl Kurtis? Wydaje się, że dzięki pamięci Antoniego Krużyckiego możemy znaleźć to jedno najważniejsze słowo dla określenia właściciela majątku w Starej Jani. Zanim ono jednak  padnie, należy wyjaśnić kilka kwestii, oczywistych już tylko dla Antoniego Krużyckiego.

Otóż Kurtius był osobą wykształconą i obytą w świecie, dużo podróżował, kochał muzykę, sam zresztą grywał na fortepianie. Do jego wielkich przyjemności należało słuchanie śpiewu miejscowych chłopek wracających z pola. Stawał wówczas na balkonie i zapalał cygaro. Mimo długoletniego życia wśród Polaków, języka polskiego nie znał, a co najwyżej znał go bardzo słabo. Nigdy nikogo nie skrzywdził dlatego, że ktoś był Polakiem. Żadnego też Polaka złapanego na kradzieży nie oddał do sądu. Sam wyznaczał im kary, a oni akceptowali je, nie kpiąc z prawa i swego pracodawcy.

Stosunek do Polaków i polskości dobrze też tłumaczy fakt sprzedania folwarku w Mirotkach.Janowi Górskiemu z Piły (tej kociewskiej, nad rzeką Janką). W okresie antypolskiej polityki Pruskiej Komisji kolonizacyjnej sprzedanie ziemi Polakowi równało się ze zdradą. Mimo to ten inteligentny i wykształcony człowiek nie przestraszył się konsekwencji, które mógł z łatwością przewidzieć. A naciskano go nawet w tej sprawie z samego Berlina. Wybronił się, bo Prusy były państwem szanującym prawo, a tego Kurtius nie złamał. Na marginesie , sprzedaż dużego majątku w Mirotkach Polakowi przyniosła Prusakom wiele kłopotów, gdyż Górski okazał się niepokornym obywatelem, zajadle procesującym się z koleją niemiecką o grunta. Ten zdeklarowany i aktywny społecznik Polak kłuł Niemców swą polskością, umieszczając na bramie swego majątku białe orły. Tę patriotyczna postawę kontynuowali synowie Górskiego, ale to już inna historia.

Kurtiusowi bynajmniej nie przeszkadzało polskość Górskiego. Był zajęty urządzaniem przytułku – domu starców, gdzie wysłużeni robotnicy mogliby spokojnie doczekać swych dni. Do jego zasług należy doliczyć ponadto pomoc w budowie szkoły. Dlatego też szybko zdobył wśród miejscowych szacunek, ucieleśniony dzisiaj w opowieściach dwóch najstarszych ludzi tej okolicy.

Bardzo niewiele wiemy o jego życiu osobistym. Nie układało się ono najlepiej. Antoni Krużycki (wiedziony zapewne lojalnością i szacunkiem wobec pracodawcy swego ojca) milczy w tej kwestii, Czyżby żona porzuciła męża i odeszła z jakimś młodym oficerem? Tak niektórzy mówili. Jednak jest pewne – w obszernym domu mieszkał z “hausdamą” – córką sztabskapitana freulant Schmidts. Tak naprawdę nie wiemy, co ich łączyło. Pewne jest tylko to, że człowiekiem, na którego mógł liczyć, był ojciec Antoniego Krużyckiego Jan. Był on kimś więcej jak kamerdynerem, chyba można powiedzieć, że bardziej  przyjacielem niż sługą. Jan Krużycki, młodszy od Kurtiusa zaledwie o 6 lat, towarzyszył mu wszędzie, a podróżowali sporo, zwłaszcza w celach leczniczych.

Carl Kurtius zmarł w 1921 roku po ciężkiej chorobie. Pochowany został w parku dworskim przez ojca Antoniego Kruzyckiego, pod czarnym marmurem. Grób jego dziś już nie istnieje. Został wykonany ze zbyt cennego materiału, aby mógł ostać się długo. A zresztą kto dzisiaj szanuje niemieckie nagrobki? Miejsce pochówku potrafi określić dzisiaj chyba tylko Antoni Krużycki.

Po śmierci Carla majątek przeszedł w ręce jego siostrzeńca Juliusa von Merkera. Również ten człowiek doczekał się wśród miejscowych określenia “dobry Niemiec”. W styczniu 1945 r. porzucił majątek, uciekając przed zwycięska Armią Czerwoną.

Depozytariuszem pamięci o Kurtiusie i Starej Jani jest Antoni Krużycki, urodzony 17 stycznia 1907r., w Starej Jani. On również jest właścicielem kilku pamiątek po ziemianie, w tym ogromnej, oprawnej w stare ramy fotografii. Druga osoba, która pamięta właściciela Starej Jani, jest Józef Szmergalski, rówieśnik Krużyckiego.

Janusz Marszalec
Na podstawie GK z 1998 roku Nr 19 z 8.05.98r.